Thi công hệ thống điện chiếu sáng cho nhà xưởng, tòa nhà văn phòng hay công trình công cộng không chỉ là treo đèn. Nó gồm tủ điện chiếu sáng, tuyến cáp, mạch nhánh và thiết bị bảo vệ, thiết bị điều khiển, đèn chiếu sáng chung và chiếu sáng sự cố. Một hệ đạt yêu cầu phải đủ độ rọi theo công năng từng khu, không vượt mật độ công suất cho phép, đi dây đúng quy chuẩn và được đo kiểm trước khi bàn giao. Những việc này cần chốt từ giai đoạn thiết kế, trước khi đóng trần.
Hệ thống điện chiếu sáng của một công trình gồm những gì?
- Tủ điện chiếu sáng: lấy nguồn từ tủ phân phối chính hoặc tủ tầng, chia lộ theo khu vực, mỗi lộ có thiết bị đóng cắt, bảo vệ.
- Tuyến dẫn điện và mạch nhánh: cáp, máng cáp, ống luồn dây, hộp nối, dây tiếp địa đến từng nhóm đèn.
- Thiết bị điều khiển: công tắc, contactor, rơ le thời gian, cảm biến chuyển động hoặc ánh sáng.
- Đèn: chiếu sáng chung, cục bộ, trưng bày, trang trí, ngoài nhà.
- Chiếu sáng khẩn cấp, thoát hiểm: đèn sự cố, đèn chỉ dẫn lối thoát.
Khi so báo giá, nên yêu cầu bóc tách theo các nhóm này, vì chênh lệch thường nằm ở cáp, máng và thiết bị bảo vệ chứ không chỉ ở đèn.
Mỗi loại công trình có yêu cầu khác nhau
| Loại công trình | Đặc điểm chiếu sáng | Điểm cần chú ý khi thi công điện |
|---|---|---|
| Nhà xưởng sản xuất | Trần cao, diện tích lớn, độ rọi phụ thuộc mức độ chính xác của công việc | Treo đèn trên cao, chia mạch theo dây chuyền, tính đến bụi, ẩm, nhiệt; lối tiếp cận để bảo trì |
| Kho hàng | Lối đi hẹp giữa các giá kệ, thời gian có người không liên tục | Chia mạch theo dãy kệ, nên dùng cảm biến để tắt khi không có người |
| Tòa nhà văn phòng | Làm việc với máy tính, cần hạn chế chói, nhiều khu sát cửa kính | Tách mạch khu gần cửa sổ, điều khiển theo khu, phối hợp với trần, điều hòa, báo cháy |
| Trung tâm thương mại, khách sạn | Nhiều lớp ánh sáng: chung, trưng bày, trang trí | Các lớp chiếu sáng phải đi mạch và điều khiển riêng; công tắc đặt ở nơi chỉ người quản lý tiếp cận |
| Tầng hầm, bãi đỗ xe trong nhà | Hoạt động gián đoạn, chiếu sáng gần như cả ngày | Bố trí thiết bị cho phép giảm công suất khi không có hoạt động (xem phần quy chuẩn) |
Với nhà xưởng, cách bố trí và chọn đèn được trình bày chi tiết trong bài thi công hệ thống chiếu sáng nhà xưởng. Nếu nhà xưởng còn dùng đèn treo trần cao kiểu cũ, có thể tham khảo thêm dịch vụ thi công hệ thống đèn cao áp nhà xưởng. Với văn phòng, xem thêm bài lắp đặt hệ thống chiếu sáng văn phòng.
Các quy chuẩn cần đối chiếu khi thiết kế và thi công
Số liệu dưới đây trích từ văn bản gốc.
1. QCVN 12:2014/BXD – Hệ thống điện của nhà ở và nhà công cộng
Ban hành kèm Thông tư 20/2014/TT-BXD ngày 29/12/2014, quy định bắt buộc về đường dẫn điện, nối đất, chống điện giật, bảo vệ quá dòng và kiểm tra trước khi sử dụng. Phụ lục C quy định độ rọi nhỏ nhất theo loại phòng (ví dụ phòng máy tính 500 lx; phòng họp, hội nghị, hội trường 500 lx, đo trên mặt ngang cao 0,8 m), Phụ lục D quy định biện pháp hạn chế chói lóa.
2. QCVN 22:2016/BYT – Mức cho phép chiếu sáng nơi làm việc
Ban hành kèm Thông tư 22/2016/TT-BYT của Bộ Y tế, có hiệu lực từ 01/12/2016. Văn bản dùng chỉ tiêu độ rọi duy trì (Em): độ rọi trung bình trên bề mặt quy định không được nhỏ hơn giá trị này. Một số mức trích từ quy chuẩn:
| Khu vực | Độ rọi duy trì Em (lux) |
|---|---|
| Khu vực lưu thông, hành lang | 100 |
| Cầu thang (bộ, máy), thang cuốn | 150 |
| Nhà kho, kho lạnh | 100 |
| Phòng gửi đồ, phòng tắm, nhà vệ sinh | 200 |
| Văn phòng: phòng làm việc chung, hồ sơ | 300 |
| Văn phòng: đánh máy, xử lý dữ liệu | 500 |
| Văn phòng: vẽ kỹ thuật | 750 |
| Phòng họp, hội nghị | 300 |
| Lắp ráp chi tiết thô / trung bình / nhỏ / chính xác (mục 2.3) | 200 / 300 / 500 / 750 |
| Nhà để xe trong nhà: khu vực đỗ xe, đường lưu thông | 75 |
Hai văn bản có mức khác nhau ở một số khu vực (ví dụ phòng họp), nên đơn vị thiết kế cần đối chiếu cả hai và chọn phương án đáp ứng đồng thời. Mức theo từng ngành sản xuất cần tra văn bản gốc.
3. Quy chuẩn sử dụng năng lượng hiệu quả: QCVN 09:2017/BXD và QCVN 04-3:2026/BXD
Văn phòng, khách sạn, bệnh viện, trường học, trung tâm thương mại, nhà chung cư có tổng diện tích sàn từ 2.500 m² trở lên còn phải đáp ứng quy chuẩn sử dụng năng lượng hiệu quả. Hiện QCVN 09:2017/BXD vẫn áp dụng. QCVN 04-3:2026/BXD (Thông tư 61/2026/TT-BXD ngày 30/7/2026) có hiệu lực từ 01/02/2027 và thay thế QCVN 09:2017/BXD; dự án đã phê duyệt, đã có kết quả thẩm định hoặc đã trình thẩm định báo cáo nghiên cứu khả thi trước ngày đó được tiếp tục áp dụng QCVN 09:2017/BXD. Dự án đang lập thiết kế nên đối chiếu sớm quy chuẩn mới:
| Loại công trình / hạng mục | Mật độ công suất chiếu sáng LPD tối đa (W/m²) |
|---|---|
| Văn phòng làm việc | 11 |
| Khách sạn | 11 |
| Bệnh viện | 13 |
| Trường học | 12 |
| Trung tâm thương mại | 16 |
| Phòng hội thảo (hạng mục trong công trình thuộc phạm vi) | 15 |
| Kho (hạng mục trong công trình thuộc phạm vi) | 9 |
| Khu vực để xe trong nhà | 3 |
LPD tính bằng tổng công suất chiếu sáng theo thiết kế chia cho tổng diện tích sàn sử dụng. Riêng nhà chung cư, thay cho bảng LPD, phải dùng thiết bị chiếu sáng có dán nhãn năng lượng theo quy định hiện hành.
Về điều khiển chiếu sáng, quy chuẩn mới yêu cầu:
- Thiết bị tắt chiếu sáng cho các khu vực có diện tích tối đa 2.500 m² trên một tầng sàn.
- Mỗi thiết bị điều khiển phục vụ tối đa 250 m² với khu vực rộng đến 1.000 m², và tối đa 1.000 m² với khu vực rộng hơn.
- Chiếu sáng chung, chiếu sáng trưng bày và chiếu sáng trang trí phải được thiết kế và điều khiển riêng rẽ.
- Đèn trong khu vực có chiếu sáng tự nhiên phải điều khiển độc lập với đèn ở khu vực khác.
- Gara trong nhà phải có thiết bị cho phép giảm ít nhất 30% công suất mỗi nguồn sáng khi không có hoạt động.
Các yêu cầu này quyết định cách chia mạch trong tủ và số lượng cảm biến, nên phải thể hiện ngay trên bản vẽ. Xem thêm các giải pháp tại bài hệ thống chiếu sáng tiết kiệm điện và chiếu sáng thông minh.
Yêu cầu kỹ thuật khi đi dây và lắp thiết bị
Một số yêu cầu bắt buộc trong QCVN 12:2014/BXD liên quan trực tiếp đến phần điện chiếu sáng:
- Tiết diện dây pha mạch chiếu sáng không nhỏ hơn 1,5 mm²; mạch tín hiệu, điều khiển không nhỏ hơn 0,5 mm².
- Bảo vệ mạch nhóm chiếu sáng trong nhà bằng cầu chảy hoặc máy cắt có dòng danh định không lớn hơn 25 A; với nhóm đèn công suất lớn ở nhà công cộng cho phép đến 63 A.
- Chiếu sáng cầu thang, lối đi chung, hành lang và các phòng ngoài phạm vi căn hộ phải được cấp điện bằng đường dẫn riêng từ tủ phân phối chính.
- Độ sụt điện áp từ điểm đầu cấp điện đến mọi thiết bị không lớn hơn 5% điện áp danh định. Với nhà xưởng dài, tuyến chiếu sáng xa tủ điện cần được kiểm tra điều kiện này.
- Khe hở nơi đường dẫn điện xuyên tường, sàn phải được lấp kín bằng vật liệu có giới hạn chịu lửa tương đương kết cấu bị xuyên qua.
- Ở cửa hàng, nhà hàng và nhà công cộng, công tắc chiếu sáng thường, chiếu sáng sự cố và thoát hiểm phải đặt ở nơi chỉ người quản lý tiếp cận được.
- Ổ cắm điện phải là loại có cực nối đất an toàn.
Với nhà xưởng sản xuất, ngoài các yêu cầu trên còn phải xét môi trường lắp đặt (bụi, ẩm, hóa chất, nhiệt độ) để chọn cấp bảo vệ của đèn, hộp nối và ống luồn dây phù hợp.
Chiếu sáng khẩn cấp và thoát hiểm
Theo QCVN 12:2014/BXD, chiếu sáng khẩn cấp, thoát hiểm thuộc nhóm dịch vụ an toàn, phải có hệ thống điện riêng duy trì hoạt động. Đèn khẩn cấp bình thường không sáng phải tự động bật khi mạch cấp điện bình thường gặp sự cố. Độ rọi nhỏ nhất của chiếu sáng khẩn cấp trên bề mặt lối đi và cầu thang là 0,5 lx, ở gian phòng và khu vực để mở là 0,2 lx. Phần này cần phối hợp với hồ sơ phòng cháy chữa cháy của công trình; xem thêm giải pháp Hệ thống chiếu sáng, pccc, hút khói và bài đèn exit, đèn sự cố.
Quy trình thi công hệ thống điện chiếu sáng
- Khảo sát: bản vẽ kiến trúc, mặt bằng trần, công năng từng khu, chiều cao lắp đặt, nguồn điện.
- Thiết kế, tính toán: tính độ rọi, chọn và bố trí đèn, chia lộ, chọn cáp và thiết bị bảo vệ, kiểm tra sụt áp và LPD.
- Bản vẽ thi công, phối hợp: tổ hợp tuyến máng cáp với ống gió, ống nước, sprinkler, kết cấu trần.
- Vật tư: đối chiếu chủng loại, mã hiệu với hồ sơ phê duyệt, kiểm tra chứng chỉ xuất xưởng.
- Phần ngầm và tuyến dẫn: đặt ống âm sàn, âm tường trước khi đổ bê tông hoặc trát; lắp giá đỡ, máng cáp.
- Kéo dây, lắp tủ: kéo cáp theo lộ, đánh dấu đầu cáp, đấu nối tủ và thiết bị điều khiển.
- Lắp đèn, công tắc, cảm biến sau khi trần, tường hoàn thiện.
- Thử nghiệm theo QCVN 12:2014/BXD: tính liên tục dây bảo vệ PE, điện trở cách điện, thử RCD nếu có, thử chức năng.
- Đo độ rọi, chạy thử, bàn giao bản vẽ hoàn công và hướng dẫn vận hành.
Theo Bảng 6 của QCVN 12:2014/BXD, với mạch có điện áp danh định từ trên 50 V đến dưới 500 V, đo bằng điện áp thử 500 V, điện trở cách điện không được thấp hơn 1,0 MΩ. Kết quả không đạt phải tìm, sửa sai sót và thử lại.
Khi phần chiếu sáng nằm trong gói cơ điện tổng thể, việc giao cho một đơn vị thi công hệ thống cơ điện phối hợp chung giúp giảm chồng chéo tuyến trong trần và đơn giản hóa nghiệm thu.
Sai lầm thường gặp
- Chọn số lượng đèn theo kinh nghiệm, không tính độ rọi → khu làm việc thiếu sáng, khu lối đi thừa sáng, tốn điện.
- Gộp chung chiếu sáng chung, trưng bày và trang trí trên một mạch → không điều khiển được theo nhu cầu, không đáp ứng quy chuẩn năng lượng với công trình thuộc phạm vi.
- Không tách mạch khu sát cửa kính → ban ngày vẫn phải bật đèn cả khu.
- Bỏ qua sụt áp ở tuyến dài → đèn cuối tuyến hoạt động không ổn định.
- Đóng trần trước khi kéo dây, chưa chừa lối thăm → khó bảo trì, phải mở trần khi sửa.
- Để hở lỗ xuyên tường, sàn sau khi đi cáp → tạo đường cháy lan giữa các khoang.
- Nghiệm thu chỉ bằng cách bật đèn → không phát hiện được lỗi cách điện, lỗi dây bảo vệ.
Vận hành và bảo trì sau bàn giao
Độ rọi giảm dần do bụi bám và đèn suy giảm quang thông, nên cần vệ sinh đèn, kiểm tra tủ điện và đèn sự cố định kỳ. Khi hệ thống cũ xuống cấp, xem dịch vụ sửa chữa và cải tạo hệ thống chiếu sáng hoặc bảo trì hệ thống chiếu sáng.
Câu hỏi thường gặp
Văn phòng cần độ rọi bao nhiêu lux?
Theo QCVN 22:2016/BYT, phòng làm việc chung là 300 lux, khu đánh máy, xử lý dữ liệu là 500 lux, phòng vẽ kỹ thuật là 750 lux (độ rọi duy trì). Thiết kế cần đối chiếu thêm Phụ lục C của QCVN 12:2014/BXD.
Công trình nào phải áp dụng giới hạn mật độ công suất chiếu sáng?
Văn phòng, khách sạn, bệnh viện, trường học, trung tâm thương mại, nhà chung cư có tổng diện tích sàn từ 2.500 m² trở lên, khi xây mới hoặc cải tạo. Từ 01/02/2027 áp dụng QCVN 04-3:2026/BXD, có quy định chuyển tiếp cho dự án đã phê duyệt hoặc đã trình thẩm định trước đó.
Có thể dùng chung một aptomat cho cả dãy đèn nhà xưởng không?
Mạch nhóm chiếu sáng trong nhà theo QCVN 12:2014/BXD được bảo vệ bằng thiết bị không lớn hơn 25 A (nhóm đèn công suất lớn ở nhà công cộng đến 63 A). Ngoài giới hạn này, nên chia mạch theo khu để khi một mạch sự cố không làm tối toàn bộ xưởng.
Kết luận
Hệ thống điện chiếu sáng công trình đạt yêu cầu cần thiết kế có tính độ rọi, chia mạch và điều khiển rõ ràng, đi dây đúng QCVN 12:2014/BXD, đáp ứng quy chuẩn năng lượng khi thuộc phạm vi và được đo kiểm trước bàn giao. Dự án đang lập hồ sơ nên rà ngay QCVN 04-3:2026/BXD.
Nếu anh chị cần khảo sát, tư vấn phương án điện chiếu sáng cho nhà xưởng, tòa nhà hoặc văn phòng, có thể liên hệ Công ty TNHH Đầu tư Xây dựng và Cơ điện Thăng Long qua hotline 0967 800 183 hoặc trang liên hệ.
