Mùi dầu, hơi dung môi, khói, hơi nóng hay mùi phát sinh từ nguyên liệu và quá trình sản xuất không chỉ khiến nhà xưởng trở nên bí bách. Với một số loại khí và hơi hóa chất, vấn đề còn liên quan trực tiếp đến môi trường lao động, độ an toàn của khu vực sản xuất và khả năng vận hành lâu dài của nhà máy.
Tuy nhiên, xử lý mùi trong nhà xưởng không đơn giản là mua thêm vài chiếc quạt hút rồi gắn lên tường. Muốn thông gió hút mùi nhà xưởng đạt hiệu quả, trước tiên phải xác định mùi sinh ra ở đâu, phát tán theo hướng nào, cần hút cục bộ hay toàn bộ không gian và khí sau khi hút có cần xử lý trước khi thải ra ngoài hay không.
Thông gió hút mùi nhà xưởng khác gì thông gió làm mát?
Đây là điểm rất dễ bị nhầm. Thông gió làm mát chủ yếu hướng đến việc đưa khí nóng ra ngoài, bổ sung không khí mới và tạo chuyển động không khí trong nhà xưởng. Quạt hút tường, quạt mái, lam gió hay Cooling Pad thường được sử dụng cho mục tiêu này.
Trong khi đó, hệ thống hút mùi phải tập trung vào nguồn phát sinh chất ô nhiễm. Nếu mùi hình thành tại một máy, bể xử lý, bàn thao tác hoặc dây chuyền nhất định, việc chỉ tăng số lần trao đổi không khí cho cả nhà xưởng có thể vẫn không giải quyết được triệt để.
Khi nào nên hút cục bộ tại nguồn?
Hút cục bộ phù hợp khi mùi, hơi hoặc khói tập trung tại các vị trí xác định như:
- Khu pha trộn nguyên liệu.
- Máy gia nhiệt, máy ép, khu vực sử dụng dầu.
- Công đoạn sơn, phủ hoặc sử dụng dung môi.
- Bể hóa chất hoặc khu vực xử lý bề mặt.
- Khu chế biến có lượng hơi và mùi lớn.
- Máy móc phát sinh khói, hơi dầu hoặc khí nóng cục bộ.
Nguyên tắc quan trọng là thu khí càng gần điểm phát sinh càng tốt, thay vì để mùi lan ra toàn bộ nhà xưởng rồi mới tìm cách hút.
Khi nào cần thông gió hút tổng thể?
Thông gió hút tổng thể phù hợp hơn khi nguồn phát sinh phân tán, nồng độ tương đối thấp hoặc mục tiêu chính là giảm tích tụ nhiệt, độ ẩm và mùi trong toàn bộ không gian. Với nhiều nhà máy, phương án hiệu quả không phải chọn một trong hai mà là kết hợp hút cục bộ tại nguồn với thông gió tổng thể và cấp gió bù.
Một hệ thống hút mùi nhà xưởng thường gồm những gì?
Một hệ thống hoàn chỉnh có thể khác nhau tùy ngành sản xuất, nhưng về cơ bản thường gồm các thành phần sau:
Chụp hút hoặc miệng hút
Đây là bộ phận tiếp nhận luồng khí ô nhiễm đầu tiên. Vị trí, kích thước và hình dạng chụp hút ảnh hưởng rất lớn đến khả năng thu gom mùi. Chụp hút đặt quá xa nguồn phát sinh là một trong những nguyên nhân phổ biến khiến quạt chạy mạnh nhưng mùi vẫn thoát ra ngoài.
Tùy thiết bị có thể sử dụng chụp hút trên, hút cạnh, hút khe hoặc kết cấu bao che cục bộ.
Hệ thống đường ống gió
Ống gió có nhiệm vụ vận chuyển không khí từ chụp hút đến thiết bị xử lý hoặc vị trí xả.
Khi thiết kế cần quan tâm đến:
- Kích thước tiết diện.
- Chiều dài tuyến ống.
- Số lượng co, cút, nhánh rẽ.
- Vật liệu ống.
- Độ kín của mối nối.
- Khả năng vệ sinh và bảo trì.
Không nên bố trí tuyến ống vòng vèo không cần thiết vì mỗi đoạn ống, co và thiết bị trên đường đi đều tạo thêm tổn thất áp suất.
Quạt hút công nghiệp
Quạt tạo chênh áp để kéo khí từ khu vực phát sinh qua đường ống và đưa tới điểm xả.
Tùy hệ thống có thể lựa chọn quạt hướng trục hoặc quạt ly tâm. Với hệ thống có đường ống dài, nhiều co cút, bộ lọc hoặc thiết bị xử lý khí, áp suất quạt cần được tính cùng với lưu lượng, không thể chỉ nhìn vào công suất động cơ.
Thiết bị xử lý khí nếu cần
Không phải mọi loại mùi đều có thể hút ra ngoài rồi xả trực tiếp.
Tùy đặc tính khí thải, hệ thống có thể cần thêm:
- Lọc bụi.
- Tách dầu hoặc sương.
- Than hoạt tính.
- Thiết bị hấp thụ.
- Hệ thống xử lý chuyên dụng phù hợp với thành phần khí.
Không có một loại bộ lọc phù hợp với mọi loại mùi. Ví dụ, than hoạt tính có thể phù hợp với một số hợp chất nhưng không nên mặc định sử dụng cho mọi nguồn khí công nghiệp.
Hệ thống cấp gió bù
Khi quạt hút đưa một lượng lớn không khí ra khỏi nhà xưởng, cần có không khí mới đi vào thay thế. Nếu chỉ hút mà không tính gió bù, nhà xưởng có thể bị âm áp quá mức, cửa khó mở, gió lùa qua các khe không mong muốn và lưu lượng thực tế của quạt giảm xuống.
Do đó, hút và cấp phải được tính như một hệ thống cân bằng, thay vì xem hai hạng mục hoàn toàn độc lập.
Cách lựa chọn giải pháp thông gió hút mùi nhà xưởng
Bước 1: Xác định chính xác nguồn sinh mùi
Trước khi chọn quạt, cần khảo sát:
- Mùi phát sinh từ máy nào hoặc công đoạn nào?
- Nguồn cố định hay di chuyển?
- Phát sinh liên tục hay theo từng thời điểm?
- Có kèm bụi, hơi dầu, hơi nước hoặc hóa chất không?
- Nhiệt độ dòng khí bao nhiêu?
- Người lao động đang đứng ở vị trí nào so với nguồn mùi?
Đây là dữ liệu quyết định toàn bộ phương án phía sau.
Bước 2: Ưu tiên khống chế ô nhiễm tại nguồn
Đối với nguồn ô nhiễm tập trung, giải pháp hút cục bộ thường hiệu quả hơn việc cố tăng lưu lượng thông gió của cả nhà xưởng.
Hướng tiếp cận này cũng phù hợp với nguyên lý của hệ thống local exhaust ventilation – LEV, trong đó chất ô nhiễm được thu tại hoặc gần nguồn, sau đó đi qua chụp hút, đường ống, thiết bị làm sạch không khí và quạt trước khi xả.
Bước 3: Tính lưu lượng và cột áp thực tế
Một sai lầm phổ biến là chỉ tính số lần trao đổi gió theo thể tích nhà xưởng rồi chọn quạt. Cách này có thể dùng để tham khảo đối với thông gió tổng thể, nhưng hệ thống hút mùi cục bộ còn phụ thuộc vào khả năng bắt giữ dòng khí tại chụp hút và tổng trở lực của toàn bộ tuyến ống.
Kỹ sư cần tính đồng thời:
- Lưu lượng hút yêu cầu.
- Vận tốc khí tại khu vực thu gom.
- Kích thước đường ống.
- Tổn thất trên đoạn thẳng.
- Co, cút, van và nhánh.
- Bộ lọc hoặc thiết bị xử lý.
- Áp suất cần thiết tại quạt.
Bước 4: Bố trí đường đi của không khí
Không khí sạch nên di chuyển từ khu vực sạch hơn về phía khu vực phát sinh mùi rồi được hút ra ngoài. Cần hạn chế tình trạng gió cấp thổi ngang qua nguồn ô nhiễm rồi đưa mùi qua vị trí làm việc của công nhân trước khi đến miệng hút.
Đây là lý do việc bố trí miệng cấp và miệng hút có thể quan trọng không kém việc chọn công suất quạt.
Tiêu chuẩn nào cần lưu ý khi thiết kế?
TCVN 5687:2024 hiện là tiêu chuẩn quốc gia về thông gió và điều hòa không khí – yêu cầu thiết kế, thay thế TCVN 5687:2010. Tuy nhiên, cần lưu ý phạm vi tiêu chuẩn có giới hạn: TCVN 5687:2024 có thể áp dụng cho một số không gian nhà công nghiệp nhằm đảm bảo tiện nghi và vệ sinh nhưng không áp dụng trực tiếp cho các phòng sản xuất có quy trình công nghệ.
Vì vậy, với hệ thống hút khí phát sinh từ quy trình sản xuất, không nên đơn giản lấy một giá trị số lần trao đổi gió rồi áp dụng cho mọi nhà máy.
Nếu quá trình sản xuất phát sinh hóa chất trong không khí, doanh nghiệp cũng cần xem xét các giới hạn tiếp xúc nghề nghiệp tương ứng. Hiện QCVN 01:2025/BYT quy định giá trị giới hạn tiếp xúc cho phép đối với 70 yếu tố hóa học tại nơi làm việc.
Điều quan trọng là thiết kế phải xuất phát từ đúng chất ô nhiễm và đúng công nghệ sản xuất.
Khi nào nên cải tạo hệ thống hút mùi hiện có?
Nhà xưởng không nhất thiết phải thay mới toàn bộ hệ thống khi hiệu quả hút giảm.
Nên kiểm tra và cân nhắc sửa chữa hệ thống thông gió khi xuất hiện các tình trạng:
- Mùi tồn tại lâu hơn trước.
- Một số miệng hút gần như không có gió.
- Quạt phát tiếng ồn hoặc rung bất thường.
- Lưu lượng hút giảm.
- Ống gió rò rỉ.
- Động cơ nóng hoặc thường xuyên quá tải.
- Bộ lọc nhanh tắc.
- Nhà xưởng thay đổi dây chuyền hoặc bổ sung máy nhưng hệ thống gió chưa được tính lại.
Với hệ thống đã vận hành nhiều năm hoặc nhà máy thay đổi công năng, phương án cải tạo sửa chữa hệ thống thông gió có thể hợp lý hơn việc tiếp tục bổ sung quạt một cách rời rạc.
Cơ điện Thăng Long tư vấn và triển khai hệ thống thông gió nhà xưởng
Công Ty TNHH Đầu Tư Xây Dựng Và Cơ Điện Thăng Long hoạt động trong lĩnh vực xây dựng và cơ điện M&E, trong đó hệ thống thông gió là một trong những hạng mục được triển khai từ thiết kế, thi công đến cải tạo và sửa chữa.
Tùy tình trạng thực tế, Thăng Long EM có thể khảo sát để xác định nguồn phát sinh, tình trạng đường ống, quạt và khả năng cấp gió, từ đó xây dựng phương án phù hợp với nhu cầu vận hành của nhà máy.
Đối với dự án triển khai đồng bộ nhiều hạng mục, hệ thống hút mùi cũng cần được phối hợp với thi công hệ thống cơ điện để hạn chế xung đột giữa ống gió, điện, PCCC, cấp thoát nước và các hệ thống kỹ thuật khác.
Trong những công trình có yêu cầu riêng về hệ thống chiếu sáng, PCCC, hút khói, việc phối hợp ngay từ khâu thiết kế càng quan trọng để hệ thống vận hành đồng bộ và thuận tiện bảo trì về sau.
Thông gió hút mùi nhà xưởng hiệu quả không nằm ở việc lắp thật nhiều quạt, mà nằm ở việc hút đúng vị trí, đúng lưu lượng, đúng áp suất và xử lý đúng loại khí phát sinh. Khảo sát kỹ ngay từ đầu sẽ giúp doanh nghiệp giảm tình trạng mùi lan rộng, hạn chế cải tạo nhiều lần và kiểm soát tốt hơn chi phí vận hành trong dài hạn.
Một hệ thống thông gió hút mùi nhà xưởng hiệu quả cần được tính toán dựa trên nguồn phát sinh mùi, lưu lượng khí, vị trí chụp hút, đường ống, quạt và phương án cấp gió bù phù hợp. Thay vì chỉ bổ sung thêm quạt khi nhà xưởng có mùi, doanh nghiệp nên khảo sát toàn bộ hệ thống để xác định đúng nguyên nhân và lựa chọn giải pháp xử lý ngay từ nguồn. Với kinh nghiệm trong lĩnh vực cơ điện M&E, Cơ điện Thăng Long cung cấp dịch vụ tư vấn, thi công, cải tạo và sửa chữa hệ thống thông gió cho nhà xưởng, giúp hệ thống vận hành ổn định, phù hợp điều kiện sản xuất và thuận tiện bảo trì lâu dài.
